De impact van de Amerikaanse veiligheidsstrategie op Europa
De publicatie van de nieuwe veiligheidsstrategie van de Verenigde Staten veroorzaakte grote schokgolven in Brussel en de hoofdsteden van Europa. Toen een voormalige goede bondgenoot verklaart dat Europa zijn weg is verloren en zich inzet om oppositiebewegingen te ondersteunen die de koers willen veranderen, gaat het niet alleen om geopolitieke posturing. Het betreft een expliciete cultuuroorlog die zich manifesteert in de woorden en daden van deze strategie. Het doet denken aan de aanpak van het Westen tijdens de Koude Oorlog, waarbij de Sovjet-Unie werd ondermijnd. Nu, onder het perspectief van de Make America Great Again-beweging, wordt de Europese Unie beschouwd als de nieuwe Sovjet-Unie.
Strategisch gebruik van soft power
Europa mag niet alleen zijn soft power behouden, maar moet deze ook strategisch en emotioneel inzetten, zowel binnen als buiten de grenzen. De uitdagingen waarmee Europa geconfronteerd wordt, zijn niet uitsluitend economisch en defensief van aard. Het gaat ook om het gevoel van erbij horen, identiteit en de gevoelens die Europa in het dagelijks leven concreet maken. Als deze emotionele verbinding verloren gaat, рискeert de aantrekkingskracht van Europese waarden te verdwijnen onder externe druk. De vraag rijst of Europa tijdig zal handelen voordat de geschiedenis zich herhaalt op manieren die men liever vermijdt.
De beperkingen van harde macht en de noodzaak voor een dubbele strategie
Alleen fysieke middelen zoals tanks, drones en sancties kunnen onze manier van leven niet veiligstellen. Daarom is er de behoefte aan een ‘Doppelstrategie’—een dubbele aanpak—die soft power als gelijkwaardig aan hard power beschouwt. Deze strategie moet aansluiten bij de gevoelens van Europeanen en gebruik maken van cultuur als brug. Cultuur omvat verhalen, symbolen, gemeenschappelijke rituelen en burgerparticipatie, en vormt zo het fundament voor vertrouwen en het gevoel ergens bij te horen. Sentimenten vormen niet alleen een strategische hulpbron, maar ook een kwetsbaarheid: gevoelens bepalen het draagvlak, de veerkracht en de legitimiteit van democratische instellingen.
De rol van cultuur in Europa’s toekomst
Cultureel beleid is geen luxe, maar een kompas dat keuzes wijst, het gevoel van verbondenheid versterkt en de toekomst vormgeeft. Daarmee wordt Europa meer dan een markt of een verzameling verdragen; het wordt een gemeenschap gebaseerd op gedeelde waarden. Toch wordt slechts circa 0,2% van de EU-begroting aan cultuur besteed via het Creative Europe-programma, een percentage dat niet in verhouding staat tot de strategische relevantie ervan.
De alliantie voor een Cultureel Verdrag voor Europa pleit voor een minimum van 2% van de EU-begroting voor cultuur in het volgende Meerjarig Financieel Framework (2028–2034). Daarbij wordt een krachtig AgoraEU-programma voorgesteld en wordt culturele prioriteiten versterkt binnen Horizon Europa, de concurrentievermogenfondsen en regionale plannen.
Meer aandacht voor cultuur in het dagelijks leven
Financiering alleen zal echter niet volstaan om het gevoel ergens bij te horen te versterken. Europa moet inzetten op het tastbaar maken van de Unie in de routines en fysieke ruimtes van haar burgers. Een Europese Cultuurkaart voor 18-jarigen zou toegang kunnen bieden tot musea, festivals, reizen en onderwijs. Een grootschalig Erasmus-achtig programma voor digitale makers kan de nieuwe generatie helpen de Europese narrative online te vormen. Door de 67.000 bibliotheken te verbinden met een Europees Sociaal Netwerk kunnen vertrouwde lokale ontmoetingsplaatsen functioneren als toegangspoorten tot Europese cultuur, dialoog en digitale geletterdheid. Gezamenlijke rituelen, zoals een openbare Europese feestdag, kunnen Europa laten ervaren als een collectief gebeuren in plaats van alleen een onderwerp van beleidsdiscussies in Brussel.
De wens van de Europese burger en het belang van cultuur
Volgens de meest recente Eurobarometer-enquête over cultuur (februari 2025) vinden 87% van de Europeanen dat cultuur en erfgoed een zeer belangrijke plaats moeten krijgen binnen de Unie. Burgers wensen een burgerlijke opvatting van Europa, gevuld met concrete inhoud in scholen, bibliotheken, festivals, publieke media en digitale platforms. Jongvolwassenen in Europa moeten in staat worden gesteld om vrij te reizen, leren en wonen, en hier actief bij betrokken te zijn.
De digitale strijd om inspiratie en identiteit
In het digitale domein wordt gestreden om de invloed op de gedachten van mensen. Om te voorkomen dat de identiteit van Europa elders wordt bepaald, moet de Unie haar technologische en ideologische soevereiniteit waarborgen. Cultuur speelt hierin een centrale rol. Publieke platformen voor cultuur en kennis, verbonden met bibliotheken en openbare omroepen, kunnen standaarden ontwikkelen die gebaseerd zijn op rechten, pluralisme en vertrouwen.
Toegankelijke culturele infrastructuren, zoals rechtenvrije archieven, vertaalhulpmiddelen en ondersteuning voor creators, kunnen Europa’s verhalen toegankelijk maken in verschillende talen en regio’s. Strategische communicatie moet niet primair propaganda zijn, maar gericht op wederzijds verhalen vertellen: eerst luisteren, dan reageren op manieren die relevant en respectvol zijn.
Het belang van cultuur voor Europa’s strategische positie
Cultureel beleid is geen bijkomstigheid, maar het strategische hart van Europa. Om een symbool van democratische en open ruimtes te blijven, moet de Unie haar waarden beveiligen niet alleen met harde middelen, maar ook met verbeeldingskracht en empathie. Dit betekent dat cultuur centraal moet staan in het EU-beleid, dat het voldoende moet worden gefinancierd en dat het een levendige invulling moet krijgen binnen democratische participatie, solidariteit en veiligheid. Belangrijke waarden moeten dagelijks worden beleefd en uitgedragen als de meetlat voor succes.
De rol van André Wilkens en de Europese Cultuur Foundation
André Wilkens is directeur van de European Culture Foundation, een organisatie die zich inzet voor het versterken van cultuur als strategisch instrument binnen Europa.
