De opkomst van shadow banking en alternatieve financieringsvormen
De groei van shadow banking en andere niet-bancaire financieringsbronnen vormt tegenwoordig een van de belangrijkste factoren die de structuur van de financiële sector binnen de Europese Unie beïnvloeden. Sinds de wereldwijde financiële crisis van 2008 hebben regelgevende instanties zich vooral gericht op het versterken en stabiliseren van de traditionele bankensector. Tegelijkertijd heeft zich een trend ontwikkeld waarbij een steeds groter deel van het kapitaal wordt verzameld door asset managers, hedgefondsen, privé-equiteitbedrijven en fintech-platforms. Deze organisaties oefenen tegenwoordig een meer dominante invloed uit op de Europese economie dan voorheen, vooral doordat de post-crisis regelgeving het bankleningenproces heeft beperkt en investeerders alternatieve financieringsmogelijkheden zoeken die vaak betere rendementen bieden.
De rol van financiële technologie en de uitbreiding van kapitaalmarkten
De beschikbaarheid van kredieten via niet-bancaire instellingen is sterk bevorderd door technologische ontwikkelingen binnen de financiële sector. Fintechs, beleggingsfondsen en andere particuliere geldverstrekkers hebben een nog grotere rol gekregen in het financieren van economische activiteiten. Een van de initiatieven die door de EU werd ontplooid om grensoverschrijdende investeringen te stimuleren en de afhankelijkheid van banken te verminderen, is de oprichting van de unie voor kapitaalmarkten. Deze transformatie zou moeten bijdragen aan een veerkrachtiger financieel systeem door het risico te spreiden en het gebruik van particuliere spaargelden te vergroten. In de praktijk blijken echter vooral minder gereguleerde en zorgvuldig geselecteerde partijen nu kwetsbaar te zijn voor nieuwe spanningen en destabiliserende factoren, wat de stabiliteit van het systeem onder druk zet.
De kwetsbaarheid van niet-gereguleerde entiteiten en marktrisico’s
Grote hoeveelheden financiering vloeien nu door entiteiten waarvan de balansen vaak ondoorzichtig zijn, met niveaus van leverage die moeilijk te meten zijn en activiteiten die bij marktstress sterke schokken kunnen versterken. Asset managers en beleggingsfondsen beheren samen triljoenen euro’s in Europa, met aanzienlijke variatie in leverage ratio’s tussen lidstaten. Tijdens periodes van marktstress kunnen pogingen om activa te verkopen om redeemedoelstellingen te voldoen, leiden tot plotselinge prijsinstortingen die via gedeelde risico-exposities terugwerken naar het bancaire systeem. Zonder geharmoniseerde EU-normen ontstaan er steeds meer situaties van regelgevingsarbitrage, waardoor de risico’s verder toenemen en de kans op het ontstaan van shadow intermediation in online- of gedigitaliseerde vormen toeneemt.
Systemische risico’s en toezichtuitdagingen
Het volledige omvangrijke kapitaal in de sector van asset management en beleggingsfondsen, die gezamenlijk triljoenen euro’s vertegenwoordigen, brengt risico’s met zich mee die nog niet volledig zijn opgelost. Reacties op adviezen van de Europese Autoriteit voor effecten en markten (ESMA) verlopen traag en ongelijkmatig. Het toezicht op niet-bancaire entiteiten is complex doordat sommige gereguleerd worden op nationaal niveau, terwijl andere onder grensoverschrijdende regelgevingsmodellen vallen zoals Luxemburgs UCITS en AIF-structuren. Deze flexibiliteit vormt een uitdaging voor toezichthouders die willen toezien op de liquiditeitsverschillen, leverage en off-balance sheet risico’s, terwijl de bestaande macroprudentiële instrumenten nog niet breed toepasbaar zijn op fintech en fondsen.
De opkomst van digitale financiële dienstverlening en nieuwe risico’s
De snelle groei van digitale financiën introduceert nieuwe praktijkvormen die regulatoren nog proberen te doorgronden. Marktproducten zoals peer-to-peer lending, buy-now-pay-later diensten en tokens, worden veelal aangeboden onder ruime licentievoorwaarden en zijn sterk afhankelijk van data en marktgevoel in plaats van kapitaalbuffers. Zonder Europese normen kunnen nationale verschillen leiden tot regelgevingsarbitrage en heropleving van online shadow intermediation. Daarnaast vermindert de groei van private kredietverlening de controle van centrale banken over de monetaire transmissie, doordat meer bedrijven lenen van niet-bancaire bronnen in plaats van via traditionele banken.
Versterking van afhankelijkheid en geopolitieke risico’s
Europese bedrijven zijn sterk afhankelijk van investeerders uit de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk voor bedrijfsobligaties en private debt. Deze afhankelijkheid maakt de regio kwetsbaar voor veranderingen in mondiale liquiditeit en marktsentiment, wat haar financiële autonomie tijdens crisisperioden onder druk zet. Recentelijke spanningen bij liability-driven investment funds in het Verenigd Koninkrijk en de liquiditeitscrisis op obligatiemarkten tijdens de pandemie tonen aan dat niet-bancaire sectoren snel kunnen uitgroeien tot systemische risico’s. De Europese Centrale Bank wordt mogelijk gedwongen om marktsteun te bieden, waarmee de scheidslijn tussen monetair en begrotingsbeleid vaag wordt, met zorgen over verantwoordingsplicht en moreel gevaar.
De balans tussen innovatie en regulering
De kern van de kwestie ligt in de rol van niet-bancaire financiering voor de duurzame ontwikkeling van de Europese economie en de energietransitie. Hoewel deze sector essentieel lijkt, brengt zij ook risico’s met zich mee die niet volledig kunnen worden genegeerd. Een volledige reguleringsknip is niet wenselijk noch haalbaar, maar het is noodzakelijk dat innovatie niet de snelheid van regelgeving overtreft. Europa heeft behoefte aan strengere toezichtsmechanismen, betere grensoverschrijdende gegevensuitwisseling en nieuwe macroprudentiële instrumenten die specifiek zijn afgestemd op fondsen en fintech. Wanneer de EU snel en eendrachtig handelt, kan niet-bancaire financiering blijven bijdragen aan economische veerkracht en strategische onafhankelijkheid, in plaats van deze te ondermijnen.
