De recente protestgolven en hun achtergronden
De protesten die eind december 2025 in Iran begonnen, zijn snel in intensiteit toegenomen. Wat aanvankelijk door westerse media werd beschreven als een niet meer dan een episode van economische onrust, ontwikkeld zich inmiddels tot een breed gedragen massa-beweging die zich door het hele land verspreidt. Protesters keren hiernaartoe nacht na nacht terug op straat. Hoewel de aanleiding vooral een economische schok was, richten de demonstraties zich inmiddels op een heldere politieke eis: de afschaffung van de islamitische republiek.
Wat zich afspeelt, is niet enkel een binnenlandse crisis, maar een breuk in het politieke systeem met directe gevolgen voor de veiligheid en energiebelangen van Europa. Daarnaast heeft het invloed op de strategische houding van Europa ten opzichte van Rusland en het Midden-Oosten.
De dieperliggende oorzaken van de crisis
De crisis in Iran is niet simpelweg het gevolg van economische ontevredenheid. Het wortelt in decennia van politieke uitsluiting, systemische corruptie en een staat die de wil en capaciteit heeft verloren om basisvoorzieningen te garanderen. De publieke perceptie van achteruitgang groeit, doordat Iraniërs hun leefomstandigheden vergelijken met die van buurlanden die betere voorspelbaarheid, openbare diensten en economische vooruitzichten bieden, zonder dat deze kansen jaar na jaar afnemen.
Emoties worden versterkt door sociale media, waarmee jonge Iraniërs voortdurend in contact staan met het dagelijks leven van leeftijdsgenoten in de regio en daarbuiten. Ze meten niet alleen idealen, maar de werkelijke levensomstandigheden zoals mobiliteit, kansen, waardigheid en toekomstperspectieven.
De hernieuwde mobilisatie en de opkomst van protesten
In deze context is Iran een nieuwe cyclus van massale protesten ingegaan, vergelijkbaar met de bewegingen vanaf de omstreden verkiezingen van 2009 tot de “vrouw, leven, vrijheid”-opstand in 2022. Tegen het eind van 2025 werd algemeen verwacht dat de onrust zou toenemen. De directe aanleiding was de sterke depreciatie van de rial. In december was de wisselkoers op ongeveer 1,4 miljoen rial per Amerikaanse dollar gekomen. Tegelijkertijd bereikte de inflatie circa 42 procent ten opzichte van het voorgaande jaar, waardoor basisbehoeften voor miljoenen niet meer toegankelijk waren.
Deze tegencijfers weerspiegelen de strategische keuzes van de islamitische republiek: langdurige confrontatie over het kernwapenprogramma, een destabiliserende regionale houding en een binnenlands budget dat lonen koppelt aan de inflatie, terwijl zware financiële middelen worden uitgetrokken voor instituten die aan de leider verbonden zijn. De boodschap is duidelijk: de bevolking moet offers brengen; degenen in de macht hoeven dat niet.
Van economische naar politieke confrontatie
Hoewel de protesten aanvankelijk begonnen met economische redenen, verschoof de focus snel naar een politieke confrontatie. Binnen enkele uren werden de chants niet alleen gericht op het systeem, maar ook op de opperste leider. Deze ontwikkeling toont een conclusie die veel Iraniërs na jaren van mislukte hervormingen hebben getrokken: de islamitische republiek is niet te hervormen door technocratische maatregelen alleen.
Het regime ontkent niet dat het zich verzet tegen de internationale systemen. Van Khomeini’s doctrine van het exporteren van de revolutie tot Khamenei’s oproepen voor een alternatief islamitisch wereldorde, heeft Iran zich consequent gepositioneerd als tegenstander van de huidige internationale verhoudingen.
De veranderende repressie en de toenemende weerstand
Wat deze periode kenmerkt, is een verschuiving in de verhouding tussen repressie en verzet. Armoede is toegenomen, de middenklasse is uitgehold en economische pijn is zichtbaar ongelijk verdeeld. Tegelijkertijd lijkt het coercieve apparaat van het regime gewelddadiger, maar ook minder georganiseerd. Sinds 2009 heeft Teheran gereageerd met een gecoördineerde repressie, die straatgeweld, massale arrestaties, executies, digitale intimidatie en transnationale druk omvat. Vandaag de dag vertoont dat systeem tekenen van stress.
De lagere veiligheidsdiensten worden geconfronteerd met dezelfde economische problemen als de burgerij, wat invloed heeft op hun moreel en discipline. Organisatorische capaciteiten worden bovendien geschaad door regionale escalaties en Israëlische aanvallen in 2025 op infrastructuur van de Revolutionaire Garde (IRGC). Tegelijk worden oppositie-signalen steeds duidelijker en meer eendrachtig. Protesten spreiden zich geografisch uit en blijven voortduren, met snel groeiende slogans in verschillende steden.
Opkomst van nieuwe leiders en de buitenlandse reactie
In deze omstandigheden trekken steeds meer Iraniërs zich aan Reza Pahlavi, de kroonprins, als een symbool van verzet en oppositie. In vroege januari maakten demonstraties openlijk aanspraak op regimewisseling. Voor Europa is deze opstand geen enkel binnenlands probleem, aangezien de islamitische republiek een directe dreiging vormt voor de veiligheid van de regio en de rest van Europa.
Teheran werkt nauw samen met Rusland op militair gebied. Duitse en Amerikaanse drones en rakettechnologie worden ingezet in de oorlog in Oekraïne, en Iran blijft een destabiliserende factor in de strategische regio. Het nucleaire programma en de ontwikkeling van rakettechnologie blijven zorgen baren voor de stabiliteit in Europa.
De invloed van het regime en de kansen voor verandering
Wat het regime onderscheidt, is de duurzaamheid van het ideologische project onder politieke islam, dat zich sinds de revolutie onder Khomeini manifesteert. Dit heeft geleid tot decennia van oorlogen via proxy’s, politieke geweldspiraals en confrontaties met Europa en haar bondgenoten.
Een Iran dat zich als een regulier lid van het internationale systeem zou gedragen, zou voor Europa een strategische verschuiving betekenen: minder veiligheidsrisico’s, minder steun voor de oorlogsinspanningen van Rusland en meer stabiliteit in de regio. Iran heeft een markt van bijna 90 miljoen mensen en aanzienlijke energiebronnen, wat kansen biedt voor wederzijdse economische normalisering onder duidelijke transparante regels.
Tot dusver is de Europese reactie echter verdeeld en afwachtend. Een gecoördiseerde strategie voor Iran is dringend; daarin kunnen onder meer het verlagen van diplomatieke banden, het uitbreiden van gerichte sancties tegen politieke en militaire leiders, en het gebruik maken van juridische middelen ter classificatie van de IRGC een rol spelen.
Concluderend
De protesten die in december 2025 begonnen, gaan niet enkel over de prijs van basisbenodigdheden. Ze vormen een doorlopende uitdaging voor een politiek systeem dat algemeen wordt gezien als onherstelbaar. Het erkennen van deze situatie betekent niet dat men het regime steunt, maar dat het een strategisch realisme is voor Europa.
