De weerstand binnen de Europese Unie tegen de afschaffing van Russische gasimporten
Het Europese plan om de import van Russisch gas definitief af te bouwen ondervindt steeds meer tegenstand van lidstaten binnen de organisatie. Verschillende juridische bedreigingen, uitgebreide overgangsperiodes en mazen in de handhaving kunnen mogelijk de uiteindelijke beëindiging van de afhankelijkheid van Europa van Moskou met vier jaar vertragen, ondanks de jarenlange inzet hiervoor. Zelfs na de toezegging van Brussel om af te stappen van fossiele brandstoffen uit Rusland, blijven sommige landen nog steeds het doorgeven van miljarden euro’s aan het Kremlin toestaan voordat de fase-uitvoering ingaat. Bedenkingen bij de timing en uitvoering lijken de politieke wil om de afhankelijkheid daadwerkelijk te verminderen, te ondermijnen.
Historische achtergrond en doelstellingen van de EU
De Europese Commissie zette zich sinds het uitbreken van de volledige oorlog in Oekraïne in 2022 in om de afhankelijkheid van Russische fossiele energie tijdelijk te beperken. Ondanks deze inspanningen blijft Russisch gas een belangrijke rol spelen in de importstatistieken; in 2025 was dat nog steeds 13 procent, wat vorig jaar ongeveer 15 miljard euro aan Moscovische inkomsten opleverde. De plannen voor een geleidelijke afbouw, aangekondigd in mei 2025 en gebaseerd op het REPowerEU-plan dat in 2022 werd gelanceerd, omvatten het beëindigen van de invoer van vloeibaar gemaakt gas (LNG) uit Rusland vóór het begin van 2027 en een verbod op pijpleidinggas dat vanaf 30 september 2027 van kracht wordt, met een uiterste deadline op 1 november 2027.
Creatieve manieren om de beperkingen te omzeilen
Het overmatig vertrouwen op nationale autoriteiten brengt het risico met zich mee dat grootschalige praktijken van het witwassen van gas kunnen ontstaan. Bovendien wordt hiermee de hoop op politieke terugslagen gespaard. Volgens experts zoals Martin Vladimirov, directeur van het Energie- en Klimaatprogramma bij het Centrum voor de Studie van Democratie (CSD), wordt het proces vooral als een afwachtend tijdwinst gezien. Op basis van schattingen van het Centrum voor Onderzoek naar Energie en Schone Lucht (CREA) kunnen nog gasfluctuaties plaatsvinden. Vorig jaar werd voorspeld dat het Europese beleid nog voor circa 5,5 miljard euro aan Russisch LNG en 7,9 miljard euro aan pijpleidinggas zou blijven importeren vóór de volledige afschaffingsdatum, uitgaande van de prijsniveaus van 2025.
Politieke onenigheid en juridische obstructies
Verschillende lidstaten, vooral Hongarije en Slowakije, blijven zich nadrukkelijk verzetten tegen de fase-uitgang. Zij kondigen aan dat zij de EU-regelgeving via juridische stappen willen aanvechten bij het Europees Hof van Justitie, onder meer omdat zij zich niet adequaat gehoord voelen en menen dat de regels niet rekening houden met hun nationale situatie. Slovakije heeft bijvoorbeeld aangekondigd procedures te zullen starten om de REPowerEU-regelgeving te laten vernietigen. Hongarije heeft al aangegeven dat het mogelijk volgende week juridische stappen zal ondernemen. Hoewel de overeenkomsten voor de lange termijn de importbeperkingen…
De rol van langlopende contracten en de marktdynamiek
Ondanks het voornemen tot beperking, heeft Hongarije in 2024 nog een lange termijncontract met Gazprom behouden en gebruikt het de TurkStream-pijplijn als belangrijkste toevoerroute. Slowakije blijft de handel voortzetten, waarbij de premier hogere prijzen en tekorten vreest en EU-fondsen gebruikt om de energiekosten te stabiliseren. Experts zoals Vladimirov wijzen erop dat Rusland sympathiserende landen mogelijk zullen blijven uitstellen met de implementatie, in de hoop dat een toekomstige vredesregeling in Oekraïne opnieuw Russische gasvoorzieningen mogelijk zal maken. Tegelijkertijd zegt het CSD dat alle centrale en zuidoost-Europese landen in staat zijn het Russische gasvolume volledig te vervangen.
Economische belangen en exploitatie van de markt
De bestaande uitzonderingsperiode die geldt tot 1 januari 2027 voor LNG en tot 30 september 2027 voor pijpleidingimporten onder langlopende contracten, brengt grote voordelen voor nationale gasbedrijven die nauw verbonden zijn met de politieke elites. Deze bedrijven profiteren van de aankoop van goedkoop Russisch gas, dat vervolgens tegen hogere prijzen wordt doorverkocht op de lokale handelsbeurzen. Een klein aantal handelaren behaalt hiermee grote winsten, aldus Vladimirov. Europa verwacht dat lidstaten vóór 1 maart 2026 plannen indienen waarin staat hoe zij de Russisch gasimport willen afbouwen, inclusief straffen bij overtredingen.
Gebrek aan volledige controle en risico’s op misbruik
Hoewel de regelgeving formeel de onderzoekscapaciteiten van de Europese Openbare Aanklager en OLAF versterkt, ligt de controle vooral bij de nationale autoriteiten. Een “voorafgaande toestemming” vereist dat Russisch gas met uitzondering wordt goedgekeurd, en dit moet minimaal een maand voor invoer geregeld zijn. Bij strenge controlepunten zal worden aangenomen dat alle natuurlijke gas bij binnenkomst Russisch is, tenzij bedrijven bewijs kunnen leveren dat dat niet het geval is. CREA concludeert dat de complexiteit van supply chains, swaps en opslagfaciliteiten het moeilijk maakt om upstream-verificatie te handhaven. Sommige invoerpunten, zoals Kipi bij de Grieks-Turkse grens, blijven open voor exploits, bijvoorbeeld door Russische gasmengsels onder de radar te importeren via frauduleuze documenten.
Praktijkvoorbeelden en voorspellingen
In 2024 introduceerde Turkije, via staatsimporteur BOTAŞ, een ‘Turkse mix’ van gas afkomstig uit Iran, Azerbeidzjan en Rusland, die wordt verkocht onder de naam van Turkije. BOTAŞ beweert dat het gas voor de export voornamelijk Azerbeidjaans is, maar volgens experts is dat moeilijk te controleren omdat tracering bijna onmogelijk is. Er bestaan reeds meerdere gevallen van misbruik, waarbij Russische olie via frauduleuze certificaten en ship-to-ship transfers werd witgewassen voordat het Europa binnenkwam. Analisten zoals Isaac Levi van CREA verwachten dat soortgelijke praktijken zich ook met gas zullen voordoen, inclusief het verbergen van Russische oorsprong.”
