De recente reis van Oekraïense president Zelensky naar Berlijn en de diplomatieke context
Vorige maand vond een bijeenkomst plaats in Berlijn, waar de Oekraïense president Volodymyr Zelensky aanwezig was. Deze reis was niet slechts een formeel bezoek, maar maakte deel uit van de voortdurende dialoog over de situatie in Oekraïne, te midden van de oorlog die nog steeds gaande is. De vergadering werd bijgewoond door belangrijke diplomaten, waaronder de speciale gezant van de Verenigde Staten, Steve Witkoff, en Jared Kushner. Deze bijeenkomst werd georganiseerd door de Duitse bondskanselier Friedrich Merz en richtte zich op de nieuwste versie van een door de VS ondersteund vredesplan. Dit plan is al meerdere keren herzien en heeft voor enige onrust gezorgd, zowel in Kiev als in andere delen van Europa.
De strategische ambiguïteit en de uitdagingen van het vredesproces
Europa bevindt zich opnieuw in een complexe positie: enerzijds bemiddelaar, anderzijds belanghebbende. Hoewel er pogingen worden ondernomen om momentum te creëren in de diplomatieke inspanningen, blijft er onduidelijkheid bestaan over wat vrede, of het ontbreken daarvan, in de praktijk zou betekenen. Het onderliggende probleem is niet het ontbreken van diplomatieke gesprekken, maar de aanhoudende strategische ambiguïteit. Er vindt een vredesproces plaats dat sneller vordert dan de juridische, veiligheids- en politieke kaders die nodig zijn om het te ondersteunen. Deze onduidelijkheid wordt steeds moeilijker te handhaven, vooral nu Oekraïne toewerkt naar 2026, de periode die zij beschouwen als de meest haalbare kans op vrede.
De vraag of een akkoord daadwerkelijk veiligheid zal garanderen
Belangrijker dan het bereiken van een overeenkomst op zich, is de vraag of dit akkoord in 2026 concrete veiligheidswaarborgen zal bieden of slechts de onzekerheid zal formaliseren. Oekraïne wil voorkomen dat het de verzonnen garanties van het Memorandum van Budapest uit 1994 herhaalt, dat ondanks vage toezeggingen niet kon voorkomen dat Rusland in 2014 en 2022 het land binnenviel. Deze zorgen gedeeld door een aanzienlijk deel van de Oekraïense bevolking. Een onderzoek uitgevoerd door het Kiev International Institute of Sociology eind 2025 stelde vast dat 75% van de Oekraïners de voorstellen tot vrede van Rusland compleet afwijzend vindt. Tegelijkertijd liet 72% weten de frontlinies te willen bevriezen zonder dat de bezetting officieel wordt erkend, op voorwaarde dat sancties blijven gelden en dat betrouwbare veiligheidswaarborgen worden geboden.
De maatschappelijke en politieke reacties op mogelijke vredesuitkomsten
De Oekraïense samenleving lijkt bereid tot moeilijke concessies, mits deze niet worden gezien als overgave. Tegelijkertijd waarschuwen militaire leiders uit Europa voor de risico’s. Generaal Fabien Mandon van Frankrijk en admiraal Sir Richard Knighton van het Verenigd Koninkrijk hebben publiekelijk gewaarschuwd dat een toekomstig gewapend conflict niet uitgesloten is, wat aangeeft dat de veiligheidssituatie in Europa niet snel stabiel zal worden, los van diplomatieke vorderingen.
De situatie van vluchtelingen en intern ontheemden in en buiten Oekraïne
Het onzekere veiligheidsklimaat wordt vooral zichtbaar onder de bijna 4,4 miljoen Oekraïners die momenteel onder tijdelijke bescherming binnen de EU verblijven. Deze beschermingsprocedure, die in juni wederom werd verlengd tot maart 2027, biedt kortetermijnzekerheid maar verlengt ook de juridische en politieke onzekerheid. Volgens hoogleraar Vincent Chetail is het belangrijk dat terugkeer van vluchtelingen niet alleen vrijwillig is, maar ook goed voorbereid, wat complex wordt geacht door de zwakke integratiemogelijkheden van de tijdelijke beschermingsrichtlijn. Aan de andere kant zullen Europa legale routes moeten bieden voor zowel degenen die in afwachting van vrede willen terugkeren als voor degenen die een langdurig verblijf ambiëren.
Langdurige interne ontheemding en de ontwikkeling van herstelbeleid
Naast vluchtelingen binnen de EU blijven meer dan 3,7 miljoen mensen in Oekraïne intern ontheemd. Veel van deze personen komen uit gebieden die gedeeltelijk of volledig bezet waren. Indien een vredesplan territoriale concessies inhoudt, is de verwachting dat velen niet terugkeren naar hun oorspronkelijke woonplaats. Deze intern ontheemden ondervinden ernstige problemen, waaronder werkloosheid door mismatches tussen vaardigheden en arbeidsmarkt, lage lonen en verhoogde armoede. Daarnaast zijn er belangrijke vraagstukken over huisvesting en eigendomsrechten, vooral voor diegenen wiens huizen zijn verwoest of niet bereikbaar zijn.
De keuze voor Europa en de toekomst van Oekraïne
Naarmate 2026 dichterbij komt, staat Europa voor een cruciale keuze. Het tijdelijke beschermingsmechanisme heeft levens gered en solidariteit getoond, maar was nooit bedoeld om langdurige ontheemding op te lossen. Of Oekraïne nu de weg naar vrede inslaat of vasthoudt aan de oorlog, wordt de afwezigheid van duidelijke toezeggingen over veiligheid, integratie en wederopbouw problematisch. Zonder concrete plannen bestaat het risico dat Europa de ontheemde situatie veel langer onopgelost laat, in plaats van bij te dragen aan de opbouw van een toekomst voor de Oekraïners, hier of elders.
De toekomst van Europa en Oekraïne in 2026
In 2026 zal Oekraïne niet alleen de grenzen van diplomatie testen, maar ook de bereidheid van Europa om verder te kijken dan noodhulp en zich aan de langetermijngevolgen van oorlog te wijden. De mate waarin Europa bereid is verdere stappen te zetten, zal bepalen of het in staat is om onderliggende problemen aan te pakken en bij te dragen aan duurzame vrede. Het is een kritieke periode waarin de wijze waarop de Europese lidstaten omgaan met de post-conflict situatie, de stabiliteit van de regio en de bescherming van ontheemden zal aantonen.
