Manipulatie via onderwijs en propaganda in bezette gebieden
Wanneer Russische troepen een Oekraïense stad bezetten, wordt het onderwijs vaak als eerste doelwit beschouwd. Uit een onderzoek naar honderden Telegram-berichten van Russische propaganda-kanalen, die actief zijn in bezet Oekraïne sinds 2022, blijkt een uitgebreide campagne gericht op het militariseren en indoctrineren van kinderen via scholen. Verschillende kanalen, zoals “Genichesk in de voorhoede”, “Berdyansk is van ons”, “Nieuw Melitopol” en “Officiël Berdyansk”, publiceren rapporten en beelden uit klaslokalen. Deze berichten tonen aan dat het onderwijs in deze gebieden is getransformeerd tot een instrument om Oekraïense identiteit uit te wissen en loyaliteit aan Rusland te ontwikkelen, inclusief het voorbereiden van jonge leerlingen op militaire rollen in de toekomst.
Persoonlijke verhalen van een Oekraïense onderdrukte en een jonge sterveling onder bezetting
Oleksiy, een 60-jarige schooldirecteur, zag zijn leven op 2 maart 2022 volledig veranderen toen Russische tanks het dorp in de regio Zaporizhzhia binnenreden. De school stopte met lesgeven, de kinderen vluchtten weg en het conflict naderde. Toen de bezettingsautoriteiten eisten dat de school onder de Russische curriculum weer openging, weigerde Oleksiy. Direct daarna kwam de druk op hem toen ouders werden onderworpen aan verplichtingen om over te schakelen op de Russische taal en het verkrijgen van Russische paspoorten. Russische soldaten bezochten Oleksiy minstens elf keer thuis, waarbij sommigen hem 10 kilometer de steppe in reden, hem onder schot hielden en vervalste documenten toonden met zijn handtekening, met de beschuldiging van “samenwerking met Oekraïne”. Uiteindelijk werd hij verlaten om te lopen, terwijl dreigementen — waaronder doodsbedreigingen, gedwongen dienstplicht en represailles tegen zijn vrouw — voortduurden. Zijn paspoorten werden ingenomen en in april 2024 kreeg hij een uitzettingsbevel wegens “illegale binnenkomst in de Russische Federatie”. Dit leidde tot een reis door Rusland, waarna hij samen met zijn vrouw terugkeerde naar Oekraïne. Nu runt Oleksiy zijn voormalige school online, maar de situatie in de bezette gebieden blijft anders. Een jonge vrouw, Alyona, die 19 jaar oud is, vertelt dat ze in Kyiv woont maar is opgegroeid onder bezetting in Simferopol, Crimea, sinds Rusland het schiereiland in 2014 annexeerde. Volgens haar is de propaganda op scholen na 2022 agressiever geworden, met het doel jonge geesten te beïnvloeden en te voorkomen dat opstanden ontstaan.
De onderdrukking van de Oekraïense taal en geschiedenis
Alyona beschrijft dat haar school in de laatste jaren vóór de invasie volledig Oekraïens was onderwezen, maar dat dit binnen een jaar verdween en uiteindelijk helemaal werd afgeschaft. Statistieken tonen aan dat het Oekraïens bijna volledig werd uitgeschakeld: vóór de annexatie van Crimea studeerden alle leerlingen Oekraïense taal en literatuur, maar in 2024 daalde dat aantal tot slechts 0,5 procent. Na 2022 verspreidde deze trend zich ook naar de nieuw bezette regio’s in Oekraïne. In 2023-2024 leerden respectievelijk 43 procent en 60 procent van de leerlingen in Zaporizhzhia en Kherson nog steeds Oekraïens. In juni 2025 berichtten Russische media dat er een bevel was uitgevaardigd om Oekraïense lesprogramma’s uit alle onder Russische controle vallende scholen te verwijderen.
Tegen het einde van 2024 woonde ongeveer 1,6 miljoen kinderen onder Russische controle, waarvan bijna 600.000 op schoolleeftijd. De regio’s Zaporizhzhia, Kherson, Luhansk en Donetsk telden respectievelijk 41.000, 20.000, 100.000 en 147.000 leerlingen onder Russische overheersing.
Jeugdbewegingen en militarisering van jonge Oekraïners
Jeugdorganisaties vormen een essentieel instrument van de Kremlijn voor de controle over kinderen. De belangrijkste groepen zijn Yunarmiya, opgericht door het Russische ministerie van defensie in 2016 om militaire discipline te bevorderen, en de “Movement of the First”, een opvolger van de Sovjet-pioniersbeweging. Beide groepen opereren in Rusland en in de bezette gebieden van Oekraïne en worden vaak samen ingezet in scholen voor het brengen van propagandistische patriottische educatie. Yunarmiya is expliciet gemilitariseerd en actief in de regio’s die na 2022 onder Russische controle kwamen. In 2025 financierde Moskou Yunarmiya met één miljard roebel, met name via het “Youth and Children” project van Vladimir Poetin en het ministerie van defensie. In 2024 waren 44.600 minderjarigen betrokken in de bezette zones, terwijl de Movement of the First bijna 122.000 jongeren telde. Telegram-berichten tonen dat leerlingen in Zaporizhzhia en Kherson in formationele rijen staan, dragen rood Yunarmiya-bakkaarten en zongen het Russische volkslied. Sommige kinderen worden naar Rusland gebracht voor militaire wedstrijden, geridderd in uniform en vlaggendragers van de organisatie.
Militaristische activiteiten binnen scholen en over de grens
In scholen werkt Yunarmiya nauw samen met het Russische leger, dat regelmatig klaslokalen binnenvalt, waardoor deze ruimtes functioneren als verlengstukken van het systeem van bewapening. Beelden op Telegram tonen gewapende groepen die wapens tonen tijdens demonstraties en scholen die volledige militaire evenementen organiseren, inclusief marsen. Ook sporttoernooien worden afgewisseld met bewapeningstrainingen. Alyona bevestigt dat de militaire druk al vanaf groep vijf in scholen begint, met oefeningen met wapens tijdens speciale lessen. Jongens worden zo vroeg mogelijk doorverwezen naar inschrijvingskantoren, soms al op 14 of 15-jarige leeftijd, en worden naar schietbanen gestuurd. Zij worden vaak behandeld als ‘kruit’, volgens haar uitspraken. Russische rijkswacht, de Rosgvardia, is actief betrokken bij deze programma’s, waarbij ze zogenaamde “Kampioenschapslessen” en “Cadet-klassen” organiseert die militaire discipline en patriotisme combineren, vaak met jonge kinderen die de eed afleggen.
Naast scholen worden ook jeugdkampen in Rusland en de bezette gebieden gebruikt voor ideologische onderdrukking. Artek in Crimea is hiervan bekend, maar Telegram-onderzoek wijst uit dat kinderen ook worden gestuurd naar verafgelegen delen van Rusland, van de regio Moskou tot de Kaukasus en Adygea. In maart 2023 werd bijvoorbeeld gemeld dat kinderen uit het bezette Kherson naar Primorye zouden worden gestuurd voor “ontspanning en studie”, een regeling, in samenwerking met gouverneurs en door de Russische autoriteiten gecontroleerde centra zoals Okean en Yunarmiya. In de zomer van 2024 werden meer dan 220.000 kinderen naar kampen in Crimea, Rusland en Wit-Rusland gestuurd.
Het netwerk van pro-militaire en indoctrinerende centra
Moskouw heeft een uitgebreid netwerk van militaire-patriottische centra gebouwd, waaronder VOIN, opgericht in december 2022 onder initiatief van Poetin. Sinds 2023 zijn deze actief in de bezette gebieden, waar ze circa 17.000 jongeren trainen en 22 filialen exploiteren onder directe controle van het Kremlin. Sergei Kiriyenko, ondervoorzitter van de presidentiële administratie, zag toe op de opening van de vestiging in Berdyansk. Volgens activisten is het doel hiervan het creëren van een gemilitariseerd Russisch bewustzijn, gericht op oorlog en offers, een boodschap die door VOIN zelf wordt uitgedragen. Alyona vindt dat deze activiteiten in strijd zijn met ten minste zeven internationale normen, waaronder verboden op oorlogspromotie, militarisering van minderjarigen en het veranderen van de juridische status van beschermde kinderen. Het verwijderen van Oekraïense onderwijscurricula en de gedwongen indoctrinatie schenden zowel het Haagse Verdrag als de Conventies van Genève. Een van de ernstigste vormen van misbruik betreft gedwongen overplaatsingen en opgelegde Russische burgerschapsplicht, waarbij kinderen officiële paspoorten krijgen uitgereikt tijdens ceremonies en ouders gedwongen worden staatsburgerschap te verkrijgen om hun kinderen op school te kunnen houden. Dmytro Lubinets, Oekraïense ombudsman, meldde dat jongeren die sinds 2014 onder bezetting zijn en nu vechten voor Rusland, vaak aangeven geen echte keuze te hebben gehad.
Alyona, die nu in Oekraïne vrij is, zegt dat veel jonge mensen nog steeds hopen te vertrekken, maar gevangen zitten door angst, geïsoleerdheid en een gebrek aan informatie. “Maar zo leven, daar, is geen leven”, voegt ze toe.
* Namen zijn in dit verhaal gewijzigd om de anonimiteit en veiligheid van betrokkenen te beschermen.
Dit artikel werd eerder gepubliceerd op La Stampa en wordt ondersteund door de Poolse Duitse Samenwerkingsstichting.
Julia Kalashnyk is een Oekraïense freelance onderzoeksjournalist en datajournalist die zich specifiek bezighoudt met de Russische invasie en oorlogsmisdaden. Haar werk is onder meer verschenen in Euronews, La Stampa, Gazeta Wyborcza en andere media.
